1856 – Het Eiland Schiermonnikoog en Zijne Bewoners, Francis Allan

The Project Gutenberg EBook of Het Eiland Schiermonnikoog en Zijne Bewoners, by 
Francis Allan

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

Oorspronkelijke titelpagina

Oorspronkelijke titelpagina

HET EILAND SCHIERMONNIKOOG
EN ZIJNE BEWONERS,
Met eene Kaart.
AMSTERDAM,
WEIJTINGH & VAN DER HAART.
1856.

[4]

VOORWOORD.

Het was naar aanleiding van eenige door mij geschreven werkjes, over sommige Noord-Hollandsche Eilanden, dat ik door eenige mijner vrienden en betrekkingen, (geboren Schiermonnikoogers) op wier vriendschap ik hoogen prijs stel, werd aangezocht, om ook van hun eiland iets te geven. Rekenende op hunne belofte, om, zoo veel in hun vermogen was, mij met hunne inlichtingen ter zijde te zullen staan, zette ik mij neder ter vervaardiging van het Werkje, dat ik hierbij, mijnen Landgenooten in het algemeen, en den Schiermonnikoogers in het bijzonder, met bescheidenheid aanbiede.

Terwijl ik tevens mijnen dank betuig aan die allen, welke mij met hunne inlichtingen wel hebben willen dienen.

Moge het vele lezers vinden!

Eiland Marken, F. Allan.
den 1 Febr. 1856.[5]

HET EILAND SCHIERMONNIKOOG EN ZIJNE BEWONERS.

Het in zoo vele opzigten belangrijke eiland Schiermonnikoog, dat inzonderheid door de geheel eigenaardige taal der bewoners, zich van de overige Nederlandsche dialecten onderscheidt, maakt tegenwoordig eene der grietenijen van de provincie Friesland uit, en behoort als zoodanig, tot het Arrondissement Leeuwarden, Kanton Dockum.

Ten Noorden omspoeld door de Noordzee, en ten Oosten door de Lauwer, is het ten Zuiden begrensd door de Wadden, en ten Westen door de uitwatering van de Hunse, welke het Groninger-Diep wordt geheeten. Dit water loopt, na zijne zamenvloeijing met de mondingen der Dockumer-Nieuwezijlen (de Ecumazijl en Munnekezijl,) bij Oostmahorn, door het zoogenoemde Friesche-Gat, tusschen de Friesche kust en dit eiland, in de Noordzee.—

De gemiddelde diepte van dit zeegat, dat vooral door zijnen sterken stroom, bij den zeeman bekend is, bedraagt 18–36 voeten. De stroom heeft te dezer plaats zulk eene groote kracht, dat men er, zelfs gedurende de strengste winters, geen ijs aantreft. Dit is echter niet het geval aan het andere [6]einde van het eiland. De ruimte van dáár tot aan de vaste kust der provincie Groningen, bestaat geheel uit Wadden en Zandvlakten, die bij gewone weêrsgesteldheid, met laag water of ebbe, telkenreize, bijna geheel en al droog vallen; ja, meermaals zoude men, door den nood gedreven, aan deze zijde, den overtogt naar den vasten wal, te voet kunnen ondernemen.—Men maakt echter van deze, altijd zeer gewaagde gelegenheid, om het eiland te verlaten, geen gebruik; naardien niet alleen de afstand groot, maar ook, omdat de grond op sommige plaatsen zeer los en moerassig is.—Gedurende strenge winters en aanhoudende koude, bedient men zich van het ijs, om den vasten wal te naderen.—

De geographische ligging van Schiermonnikoog, Is 53°, 28′, 47″ N.B., en bijna 23½° O.L.—; de afstand van de Friesche kust 1½ uur, van de Groninger kust en van het eiland Ameland 3 uur.

Omtrent den naamsoorsprong van Schiermonnikoog bestaat verschil van gevoelen. Naar sommiger meening zou dit eiland zijnen naam gekregen hebben van zekere monnik-orde of konvent, tot welks toenmalige bezittingen het behoorde. Het is echter niet genoegzaam zeker, of deze monniken, hun verblijf hebben gehouden in een, op het eiland toenmalig aanwezig klooster, dan wel in een ander gewijd gebouw, ergens elders in Friesland.—Welligt, dat Schiermonnikoog eenen eigendom heeft uitgemaakt van de rijke kloosters Lidlum en Ludingakerk;—van dezen althans, is het bekend, dat derzelver bewoners, ter voldoening aan hunne schraapzucht, veel in het noordelijk gedeelte der tegenwoordige Zuiderzee, en de Wadden, hebben verrigt, dat naderhand ook op de gesteldheid van de noordelijke eilanden grooten invloed heeft uitgeoefend.—Zoo is het bekend, dat zij eene doorgraving lieten maken, in die strook lands, waaruit in lateren tijd de eilanden Vlieland enTerschelling zijn ontstaan, terwijl de Abt Gerhardus, van Lidlum, [7]in de nabijheid van Terschelling, zijnen lusthof had. De naam daarvan, is nog aanwezig in de zandplaat de Abt, bij laatstgemeld eiland, terwijl van de groote uitgestrektheid lands, waarvan de Grind nog overig is gebleven, bijna niet meer dan den naam bekend is. En toch, de Grind was eens eene hoogst belangrijke plaats, waar een der Abten zelfs eene school voor de hoogere wetenschappen had gesticht.—Ook is het bekend, dat de kloosterbroeders eene gracht lieten graven van Harlingen naar de Grind, welke thans nog het grootscheeps vaarwater uitmaakt, en de Harlinger Jetting, (uitwatering, gieting) geheeten wordt.—Van de eertijds groote dorpen Westerbierum en Dijkshorne, zijn niet de minste sporen meer zigtbaar; terwijl evenzoo de voornaamste bezittingen van de aanzienlijke geslachten der Harmana’s, Harlinga’s en Haltema’s, in de diepte bedolven zijn.

Oudtijds werd het eiland Monnikoog genoemd, waarschijnlijk eene afleiding of verbastering van het Latijnsche Monicoga, waarbij later het woorde Schier of Scheer gevoegd is, omtrent welks beteekenis verschillende meeningen bestaan. Volgens sommigen komt het woordje Schier af van de Schiere, d. i. grijze of graauwe mantels en kappen, welke de kloosterlingen zouden gedragen hebben. Is dit gevoelen, waarmede wij geheel instemmen, waar, dan volgt daaruit ook, dat er veel waarschijnlijkheid bestaat voor de meening, dat op het eiland zelve, en dus niet daar buiten, een klooster gestaan hebbe.—

Anderen nemen aan, dat de kloosterbroeders, dit oog of eiland in eigendom hebbende, in de bekende binnenlandsche verdeeldheden tusschen de zoogenaamde Schieringers (behoeftigen) enVetkoopers (gegoeden) welligt betrokken zijn geweest, of daaraan deel hebben genomen en der Schieringer-partij waren toegedaan.[8]

Van daar zouden zij dan den naam van Schieringer-Monniken, en bij verkorting, dien van Schiermonniken erlangd hebben.—Wat hiervan zij, zoo veel is, blijkens een oud handschrift zeker, dat die van Monnik-oog, zoo als het daarin heet, tot de partij der Schieringers behoord hebben.—

Althans, genoemd handschrift gewaagt van een verdrag of overeenkomst, dat op zekeren tijd stond gesloten te worden tusschen de Schieringers en Vetkoopers, en dat onder de afgevaardigden of gecommitteerden van beide partijen, van de zijde der Schieringers ook verschenen die van Monnik-oog en Rottumer-oog; die bij dit verdrag, aan de Vetkoopers, de vrije en onbelemmerde visscherij op hunne kusten toestonden.—

De vlakke inhoud van dit eiland, die thans ongeveer 1088 bunders bedraagt, waarvan ruim 1079 bunders belastbaar land, was vroeger veel uitgestrekter. De gestadige afbrokkeling, veroorzaakt door de vreesselijke stormvloeden, welke in den loop der eeuwen ook dit gedeelte van den vaderlandschen bodem teisterden, hebben een aanmerkelijk gedeelte van het eiland ingekort en aan de zee prijsgegeven.

Het waren inzonderheid de verwoestende stormvloeden van Kerstnacht 1717, en van den 1e Januarij des jaars 1720, waardoor Schiermonnikoog zeer veel had te lijden.—De natuurlijke schutsmuur, tegen de woede der zee, de duinen, werden ten deele weggeslagen of verstoven, en de bewoners genoodzaakt, hunne woningen af te breken en die zoo veel mogelijk oostwaarts weder op te bouwen.

Zoo bestond er in vroegere jaren aan de zuidzijde des eilands ook eene haven, de Wiel genaamd, die vooral des winters, aan de schepen tot eene veilige ligplaats diende, doch ook deze is thans door de zee geheel verzwolgen.

De duinen bezitten geen eigen namen, behalve eene, die [9]algemeen bekend staat, als de Witte Duin, en dezen naam draagt naar de helm, waarmede zij is beplant. Tusschen de duinen heeft men drie tamelijk uitgestrekte valeijen, gloppen genaamd, als 1e het Kaperglop, (waar vroeger eene kaap of verkenningsteeken stond1;)—2e Zeeduinen, en 3e het Zeeglop, terwijl buiten de duinen nog het Groene Glop gevonden wordt. Voorts is er eene uitwatering aan de zuid-oostzijde des eilands, het Nieuwlands-riet genaamd.—

Ook het lot dat der voormalige buurtschappen op dit eiland ten deele is gevallen, bewijst mede de verandering, welke de natuurlijke toestand van Schiermonnikoog heeft ondergaan. Vroeger namelijk, bestonden hier 4 buurtschappen, Ooster– en Westerburen, Binnendijken en Dompen. Deze laatste buurt, welke voorheen tot Westerburen behoorde, is omstreeks het midden der 18e eeuw ten gevolge van overstrooming en afkabbeling vernietigd, welk lot ook later ten deele aan Oosterburen was beschoren.—

Een eigenlijk geregeld dorp of vlek, bestond er vóór 1720 niet. De buurten telden te zamen een 160-tal woningen, die nagenoeg zonder regel verspreid lagen.—Tegenwoordig bevat Schiermonnikoog een vijftal buurten, die ééne gemeente uitmaken, n. l. de Voorste Streek, de Lange Streek, de Middenstreek, Vierhuizen en Zevenhuizen, benevens een paar meer afgelegen boerenplaatsen, te zamen bevattende p. m. 900 inwoners.

Door de hierboven genoemde verplaatsing oostwaarts heen, erlangde Oosterburen eene merkelijke uitbreiding, en werd langzamerhand een regelmatig aangelegd dorp, dat voornamelijk uit twee rijen huizen bestaat, die van elkander [10]onderscheiden worden door de benamingen van „de Oosterstraat of Voorstreek en de Westerstraat of Achterstreek, waarvan eerstgenoemde het langste en het meest bevolkt is, terwijl de andere, als bevattende de voornaamste huizingen, zoo als van den geneesheer, ontvanger enz., het aanzienlijkste voorkomen heeft.

Beide hoofdstraten strekken zich van het westen, oostwaarts uit, en zijn niet geplaveid.—

De tegenwoordige kerk, welker stichting van 1762 dagteekent, is in het midden dier straat, op een ruim plein dat tot algemeene begraafplaats dient, gebouwd. Het is een langwerpig vierkant gebouw, dat zeer net betimmerd is en dat, bij eene breedte van 25, eene lengte van 60 voeten heeft. Op het midden der kap is eenen zeskanten groen geverwden toren, waarin een’ klok hangt, die, naar men zegt, afkomstig is van een Engelsch schip, dat op de kusten van dit eiland strandde.

Aan de oostzijde bezit dit bedehuis twee, aan den noordkant vier, en aan de zuidzijde vijf ramen. Van de twee over elkander gelegene ingangen is die aan de westzijde de hoofdingang met een portaal. Het inwendige der kerk, welke een verwulf heeft, is versierd met eenige fraaije wapenborden van de adellijke familie der Stachouwers, terwijl een verheven zitbank, waaronder een grafkelder, het eigendom is van de vroegere bezitters of heeren van dit eiland, dat ten jare 1638 tot eene Vrije Heerlijkheid werd verheven, en door de Staten der provincie Friesland beschonken, met de landen, zeeregten, impositiën civiele en crimineele justitie, onder voorbehoud echter van het regt van souvereiniteit en hommage te erkennen en te praesteren, bij solemneelen eede van getrouwheid aan hunne provincie in het bijzonder, en in gevolge van dien aan de geheele Unie, tegen eene som van ƒ 18,151, in vollen eigendom overgedragen aan Johan Stachouwer, Heer van Rijsbergen, [11]St. Anna en Isselietes, wiens nazaat, Jonkheer Edzard Tjaard van Starkenborg Stachouwer tot Wehe, Lid van de Ridderschap der provincie Groningen, verblijf houdende te Maarssen, provincie Utrecht, de tegenwoordige eigenaar is.

De waarde dezer Heerlijkheid was in den tijd van bijna anderhalve eeuw, door ontwikkeling van de vruchtbaarheid des bodems, dermate gerezen, dat dezelve ten jare 1761, bij eene boedelscheiding, op eene innerlijke waarde van ongeveer 89,000 guldens werd geschat.—

Aangaande deze heerlijkheid vonden wij in een oud gedrukt stuk veel wetenswaardigs betrekkelijk het „Eygen gekogte Regt van Civile en Criminele Justitie” over dezelve.2

Het vorig kerkgebouw, met steenen toren en pannen dak, werd gesticht omstreeks 1600, doch in 1715, ten gevolge van aanhoudende zandstuivingen der duinen, gesloopt en vervangen door eene andere, waarvan men slechts ruim veertig jaren genot mogt hebben, naardien zij in 1760 door de zee werd verwoest.

Dan, niet alleen dat de veranderingen, welke er in den loop der eeuwen op Schiermonnikoog hebben plaats gegrepen, blijken uit den bouw der drie kerken, in een betrekkelijk kort tijdsbestek; maar er is meer dat van die verandering getuigt. Zoo ontwaarde men omstreeks 1735, dat het buitenstrand aan de Z.-West zijde, door het verloopen der zeegaten en stroomen, op verontrustende wijze afnam. Deze afspoeling nam zoo zeer toe, dat men omtrent 20 jaren later, het aan de zee prijs geworden gedeelte lands, op meer dan een uur gaans konde begrooten, terwijl het volgens latere waarnemingen, van 1814 tot en met het noodlottige jaar 1825 gedaan, bleek, dat Schiermonnikoog aan de zuid- en zuidwestelijke zijde, zoo zeer was ingekort, dat het in de breedte verloren gedeelte lands eene uitgestrektheid had gehad, bijna [12]gelijk aan die van het land, dat toen nog van den zeekant tot aan de duinen op het breedste gedeelte des eilands aanwezig was. Geen wonder dus, dat de inwoners met reden bevreesd waren voor het toekomstige lot van hun eiland, aangezien het te vermoeden was, dat, ingeval de loop des strooms door het verbreken of aanslibben der voorliggende gronden, geenen anderen weg werd aangewezen, de vaste bodem des eilands, binnen korten tijd, afgespoeld zoude zijn, tot zelfs daar waar het dorp was gebouwd. En nog te meer werden zij in hunne vrees bevestigd, naardien de duinen reeds op onderscheidene plaatsen waren geïnundeerd, en de Noordzee, ter plaatse waar deze natuurlijke zeeweringen ontbraken, met vollen golfslag op het vlakke gedeelte des eilands aankwam, terwijl het land dáár, waar dit niet plaats had, door aanhoudende overstuiving der zandduinen bedorven geraakte.—Zoo als wij boven reeds aanmerkten, hadden er van tijd tot tijd verhuizingen plaats gehad, ter oorzake waarvan de voormalige buurtschappen waren verdwenen. Dan ook dit middel, om den gevreesden vijand, het water, althans tijdelijk te ontkomen, baatte niet meer, aangezien de watervloed van Februarij 1825 had doen zien, dat de woningen reeds op het hoogste gedeelte des eilands stonden, zoodat het vooruitzigt der bewoners, bij eene aldus voortgaande afneming, waardoor het te voorzien was, dat het eiland eindelijk in eene kale zandbank zoude verkeeren, allezins bang was.—

Bovendien was het in het voormelde jaar, 1825, gebleken, dat de kunstmatige3 zeeweringen, geene genoegzame sterkte bezaten, om, in tijd van nood, den aandrang des zeewaters te keeren. Zoo was het op den avond van den 5den Februarij [13]v.m.j. dat het zeewater met zulk eene snelheid rees, dat het ongeveer ten zeven uren bijna 1/4 Ned. el hooger stond dan bij den hoogsten waterstand van den vloed in November 1824.—Het opkomend vloedwater stortte met geweld over den zeedijk heen, en naderde, voortgestuwd door den hevigen wind, met eenen geweldigen aandrang het dorp. Al wat buiten het dorp woonde, vlugtte herwaarts; het vee trachtte men zoo veel mogelijk op de hoogste deelen des eilands te brengen, waarop het dan ook behouden bleef.—De wind nam intusschen in hevigheid toe; het water liep, bij zijnen hoogsten stand, ter diepte van ruim eene Ned. el over de dijken, baande zich met hevigen golfslag door de Zuiderduinen, welke op onderscheidene plaatsen weggeslagen werden, eenen doortogt, verwoestte geheel of ten deele verscheidene landbouwershoeven, schuren en andere zaken, hooi, graan en andere levensbehoeften, en bedekte de landerijen geheel onder het van de duinen losgescheurde en afgestoken land.—

Geen wonder dus, dat deze eilanders, na zulke voorvallen en onder zulke omstandigheden, zich de toekomst van hun eiland als hoogst treurig voorstelden.—Dan, de goede Voorzienigheid waakte ook over Schiermonnikoog. De vrees van deszelfs bewoners is merkelijk verminderd, of wèl geheel weggenomen, dewijl aan het westeinde des eilands, in eene zuidwaartsche rigting, eene plaat of bank is verrezen, die zich in eene vrij groote uitgestrektheid naar Peazens rigt. Het is voorzeker opmerkelijk, dat deze plaat of zandbank, welke zich aldaar zonder eenige kunstmatige tegemoetkoming gevormd heeft, en die onder den naam van den Noorman, zeer verre in het Friesche Gat uitloopt, hier als het ware tot een bolwerk is opgeworpen, die de verkleining van Schiermonnikoog, door aanhoudende afkabbeling der zee, door het vernietigen van den stroomloop, voorkomt.—

Onder de meldingswaardige bijzonderheden, welke er vroeger [14]op Schiermonnikoog gevonden werden, behoort vooral genoemd te worden het te Binnendijken gestaan hebbende Stamhuis der Heeren en Vrouwen van de Heerlijkheid Schiermonnikoog, het Huis Binnendijken. Dit aanzienlijk gebouw is echter, nadat het verwoest was, door de overstroomingen en inbreken der zee, vervangen door een ander gebouw, Rijsbergen geheeten, zijnde eene versterkte burg, waarop zich de eigenaars der Heerlijkheid, gedurende vele jaren met ter woon hebben gevestigd, en die oostwaarts van buurt Oosterburg stond, terwijl de adellijke familie der Stachouwers daarna gedurende langen tijd verblijf gehouden heeft, op de buitenplaats Patmos, die meer westwaarts stond, en waarop de vorige Grietman van Schiermonnikoog woonde.

Behalve de genoemde bijzondere Heerenhuizingen was er vroeger nog eene andere buitenplaats, Duinenburg geheeten, die omgeven was met grachten, bosschen, boomgaard en tuinen. Deze plaats heeft echter vele en groote veranderingen ondergaan, en dient heden tot pastorie van den predikant, die hier het leeraarambt bekleedt over de 900 inwoners, die allen der Hervormde Godsdienst zijn toegedaan, en waaronder circa 300 ledematen zijn, die eene gemeente uitmaken, welke tot de klassis van Dockum, Ring van Holwerd, behoort.

Sedert twee eeuwen geleden was de gemeente van Schiermonnikoog gecombineerd met die van Nes, in Friesland. De predikant van laatstgemelde plaats, ging op bepaalde tijden derwaarts prediken, hetgeen duurde tot aan het jaar 1617. Van toen af tot aan 1640 vervulde de predikant van Paezens, zijnde Cornelis Pophh, de dienst op het eiland. Deze ijverige leeraar kwam op eene zijner terugreizen van het eiland, door slecht weder, ellendig om het leven.—Gedurende de daarop volgende vier jaren, dus tot 1644, bleef Schiermonnikoog vacant, doch bekwam toen zijnen eersten eigen’ herder en leeraar in Cornelis Pieters, die, na slechts [15]vijf jaren zijn ambt met trouw en ijver waargenomen te hebben, aldaar overleed.—

Het beroep, dat vroeger eene Heerlijke Collatie was, is sedert eenige jaren eene Koninklijke geworden.

Behalve een gebouw van de Noord- en Zuid-Hollandsche Reddingmaatschappij dat in de nabijheid der kerk staat, en waarin eene zeer doelmatig ingerigte reddingboot met toebehooren bewaard wordt, verdient ook de inrigting van liefdadigheid genoemd te worden.—Al wie in deze gemeente diaconale ondersteuning noodig heeft en daarom vraagt, is, volgens de bestaande verordeningen, verpligt, zich geheel en al aan de diakonie over te geven, die dus ook zorg draagt, dat het hem aan niets ontbreke. Al de door de diakonie ondersteund wordende personen, erlangen hun onderhoud in een daartoe bestemd gebouw, waarin zij, even als in een weeshuis, aan eene gemeene tafel, en bij den gemeenen haard gevoed en gehuisvest worden. Aan deze armeninrigting is een werkhuis verbonden, dat in het laatste gedeelte der voorgaande eeuw, op kosten van den Heer des eilands, is gesticht. Zij, die onderstand erlangende, in staat zijn om te arbeiden, moeten zich dagelijks naar dit werkhuis begeven, om behulpzaam te zijn in het spinnen van garen, dat van hennip wordt gemaakt en bestemd is voor de rolreederij.

De openbare school, waarin ook onderwijs gegeven wordt in de zeevaartkunde, en waarvan, vooral des winters, door vele jonge varensgezellen gebruik wordt gemaakt, telt gemiddeld ruim 100 kinderen.

Als eene bijzonderheid merken wij mede aan, dat de meeste huizen, die van gele mopsteen zijn opgebouwd, begroeid zijn met eiloof of klimop.

De inwoners erlangen voor het meerendeel hun bestaan in de scheepvaart, en ofschoon zich sedert 1825 vele familiën, elders, inzonderheid in of in de nabijheid van Amsterdam [16]hebben gevestigd, zijn er nog een groot aantal koopvaardijkapiteins, stuurlieden enz., met hunne huisgezinnen.

Vroeger bezaten de Schiermonnikoogers eene belangrijke hoeveelheid schepen, wier getal zelfs tot meer dan honderd beliep, en die allen, voor eigen rekening dezer eilanders, in de vaart gebragt werden. Men noemde deze vaartuigen Snikken, en het meerendeel daarvan werd gebezigd tot uitoefening der vischvangst op de Noordzee. Destijds was dit eiland inzonderheid vermaard door de gedroogde schol, welke van daar allerwege verzonden werd, en die nog heden ten dage, aldaar het best behandeld wordt.

Deze visch ontweek echter later meer onze kusten, zoodat de vangst verminderde en de Schiermonnikooger visschers genoodzaakt waren, om, verstoken van deze broodwinning, zich van hunne snikken te ontdoen en van schepen te voorzien, geschikt om ter koopvaart te worden gebezigd. Van toen af lagen zij zich meer bepaald op de zeevaart toe, en begaven zij zich naar de kusten van Holstein en andere plaatsen, en sedert de tweede helft der zeventiende eeuw ook naar de Oostzee, en de Fransche en Engelsche havens, werwaarts zij, van uit onze vaderlandsche havens, allerlei koopwaren en stukgoederen vervoerden, en van waar zij die ook herwaarts overbragten,—terwijl sommige hunner, inzonderheid na de meer algemeene uitbreiding van onzen koophandel, zich op de groote vaart toeleiden, zoo dat men heden ten dage, onder de Oost- en West-Indische scheepsgezagvoerders vele Schiermonnikoogers aantreft.4—

Een ander gedeelte der bevolking legt zich op den landbouw toe, vooral sints de landerijen, door de bemoeijingen van den Heer des eilands, die zorg droeg voor een doelmatige [17]bemesting, eene vruchtbaarheid hebben ontwikkeld, welke veel verschilt met hunnen voormaligen toestand. Groeiden toen daarop slechts eenige dorre mosplanten, thans ziet men daarop de beste boom- en veldvruchten wassen.—De aardappelen inzonderheid, munten door eenen overheerlijken smaak uit; dit is het eenigste voedingsmiddel, waarvan eene kleine hoeveelheid wordt uitgevoerd. Landbouw en veeteelt worden overigens uitgeoefend alleen ter voorziening in de dagelijksche behoeften der eilanders. De veestapel bestaat uit 22 paarden, 160 runderen en 100 schapen.

De invoer bestaat in brandstoffen, manufacturen, koloniale producten, granen en andere noodwendigheden, en heeft plaats uit Amsterdam en uit de provinciën Friesland en Groningen, waartoe meestal de op dit eiland te huis behoorende vaartuigen gebezigd worden.

Dat de oorlog een geessel der menschheid mag geheeten worden, werd ook tijdens de landing der Engelschen in Noord-Holland, op het einde der vorige eeuw, op Schiermonnikoog ondervonden.—Ook hier kwamen, behalve een paar gewapende kotters, een brik van 18 en eene korvet van 20 stukken, het Friesche Gat binnen, waarvoor nog twee vijandelijke fregatten ten anker lagen. Aldaar lag eene Bataafsche brik gestationneerd, the Crash geheeten, welke onder het bevel van den luitenant ter zee Bijbel Stond, en die achtervolgens slaags geraakte, eerst met de kotters, vervolgens met de brik en eindelijk met de korvet.

Intusschen nam de Bataafsche kanonneerboot de Weerwraak de vlugt, tot onder Schiermonnikoog, en zag men op de brik, na eene manmoedige verdediging, de Bataafsche vlag strijken.—Hetzelfde lotwachtte ook de Weerwraak, waarop de luitenant ter zee Van Maaren bevel voerde, en die zich weldra door eene brik, een kotter en negen gewapende barkassen zag aanvallen.—Van maaren, wel overtuigd, [18]dat hij in dezen ongelijken strijd het onderspit zoude moeten delven, besloot, om den aan hem toevertrouwden bodem eerder in brand te steken, dan aan den vijand over te geven.

Nadat hij, een drietal zijner trouwste krijgsmakkers uitgenomen, de geheele bemanning der boot had weggezonden, wist hij het, al vechtende en schietende uit zijne boegstukken, zoo lang uit te houden, dat, toen de brik hem de volle laag gegeven had en de overige vijandelijke vaartuigen op zestig passen afstand hem genaderd waren, de vlam uit het voorluik der boot sloeg, op welk gezigt de barkassen zich haasteden, af te houden.—De boot verbrandde en viel den vijand dus niet in handen, terwijl de moedige Van Maaren en zijne drie gezellen, ofschoon bedreigd door eene hagelbui van geweerkogels, ongedeerd met de sloep aan land kwamen.

Den volgenden dag, zijnde den 15den Augustus, naderden eenige vijandelijke oorlogbodems op nieuw het eiland, welks verdediging was opgedragen aan den Luitenant Broers, Die 26 manschappen onder zijn kommando en twee kleine veldstukjes ter zijner beschikking had. De vijand zond eenige gewapende sloepen en barkassen, zeer sterk bemand, naar land, die hier dan ook, onder bedekking van het geschut eener brik, die een hevig vuur op het strand onderhield, aan wal kwamen.—Dit vuur noodzaakte Luitenant Broers, om met zijne onderhebbende manschappen naar het dorp te wijken, hetgeen zij echter niet deden, dan na de beide veldstukjes vernageld te hebben, die later den Engelschen in handen vielen, door wien ook 9 tjalken werden prijs gemaakt en een verbrand, terwijl twee andere vaartuigen intusschen gelegenheid hadden gevonden, om den vijand te ontkomen.

Gedurende twee uren openden de Engelschen op de onzen een hevig vuur, doch vruchteloos;—de moed en de goed gekozen positie dezer laatsten was oorzaak, dat het dorp behouden bleef.[19]

Wij besluiten deze schets, met het volgende omtrent de bevolking aan te merken.

Over het geheel worden deze eilanders, waaronder er thans ook velen zijn, die ten gevolge van verminderde welvaart, in armoedige omstandigheden verkeeren, om hunne regtschapenheid, trouw en reine zeden, algemeen geacht.

Hunne huishouding is in den regel eenvoudig, terwijl hunne kleederdragt, ten opzigte waarvan vooral sommige vrouwen nog al pronk- en modeziek zijn, de gewone Friesche volksdragt is.

Hun verkeer met alle soorten van menschen, onafscheidelijk met het zeemansleven verbonden, maakt, dat zij ook voor het meerendeel in uitwendige beschaving niet ten achteren komen.—

Eene bijzondere gewoonte is hier de oprigting van eenen Meiboom, hier Kallemooi geheeten, en wel Zaturdags voor Pinksteren, wordende dan de kermis, die drie dagen duurt, ingewijd.

De jonge lieden planten namelijk op den avond van voormelden Zaturdag, een’ mast in den grond, aan welks boveneinde een’ groenen boomtak bevestigd wordt. Aan deze laatste hangt een’ mand, waarin den haan gezet wordt, die, voorzien van genoegzaam voedsel, gedurende den kermistijd dáár blijft hangen. Na afloop der kermis wordt de Kallemooi weder afgebroken, en den haan, den eigenaar (doorgaans de kastelein) terugbezorgd.

Doop- en huwlijks-plegtigheden worden hier gelijk elders in ons vaderland gevierd. Een vriendenmaal wordt bij zulke gelegenheden in geen geval verzuimd.—

Het onderlinge verkeer der jongelieden, pleit zeer ten gunste van het zedelijk karakter dezer eilanders, en ofschoon dezen de meeste vrijheid wordt gelaten, zoo hoort men al zeer zeldzaam van onzedelijke bedrijven. Onechte geboorten [20]hebben er hoogst zelden plaats, terwijl wij van huisselijke twisten als anderzins, geene voorbeelden kennen.—

Omtrent het zoogenaamde vrijen merken wij aan, dat er dan eerst een welgemeend verbond der liefde, tusschen twee jonge lieden, geacht kan worden te bestaan, wanneer beide zich des Zondags, te zamen naar de kerk begeven; alsdan zegt men, dat zij aan elkander verloofd zijn, in welk geval het tot de zeldzaamheden behoort, indien zoodanig verloofd zijn, niet gevolgd wordt door getrouwd zijn.

Het voornaamste, waardoor de Schiermonnikoogers zich van de overige Nederlanders onderscheiden, is hunne eigenaardige taal. Daarvan moge het volgende stukje ten bewijze strekken, dat, vervaardigd door een geboren Schiermonnikooger, met name H. Conter, Ons door vriendschappelijke bezorging, ter plaatsing in dit boekske werd afgestaan:

KROMMER DAN KROM EN TOCH REGT.

Schoon ’t voor ons oog onmooglijk schijn’,

Gij ziet het hier, het kan zoo zijn;

Want ik vraag aan ’t Hollandsen oor:

Wie leest dit verstaanbaar voor?

„t Is onmooglijk zult gij zeggen.”

Vraag ik zulks op Schiermonkoog

Daar is ’t duidlijk voor hun oog.

En dat is ook Neerland’s grond

Waar men het verstaanbaar vond.

Ook nog aan ’t Schiermonniks oor

Geeft het soms een valsch gehoor

Veeltijds brengt de tong te regt

Wat de pen te scheef u zegt.

Het zal niemand ooit gelukken.

’t Zijn klinkletters wat ons schort:

’k Schiet er nog wel zes te kort.

[21]

Eer ik ’t heb ter neer gezet

Heb ik meer dan eens gelet,

Om de klanken zoo te wringen,

Als de tong ze u op kan dringen.

Die het zonder fouten schrieuwt,

Zis ik dat mien mester blieuwt;

Want buug dit krume noch zö lang

Het wet net jogt dan trog uus tang.

DE AAISTE JANNEWARIS.5

’k Hef ’t wol vaker al probeere

Om iëen stök ien Eilaaunstaal,

Maar ik mogt het drooij’ of keere,

’t Hiea altied zon rare vaal.

’k Zil het nog reis iêan keer waaigje,

’t Is ne mien gebeurtedei,

’k Zil mien hassens zö lang plaaigje,

Dat het mie toch lökken mei.

’t Slimste is maar om ’t to schrieuwen,

To digten sjog dat taol ik net,

Maar om ’t aolles zö tö wrieuwen,

Dat het veur elk laosbaar wet.

’t Is dan d’ aaiste Jannewaris,

Dus van zollem Neijiers dei

Dat elk die maorne eer bie daar is,

Is ’t veur zon dan zelfs al dei.

Ja, ne wieml’ het op de strieäte,

Lietje en goat van huus tot huus.

Gimmen ken het jaan neu lieäte,

Scheun cent bie cent, ’t vult toch de buus.

Ieüwral wet men komm of staaije,

Daadlik: „glok ien ’t neiaje jier.”

Wat men heere af wat men sjaaije

Alles is dan ien plezier.

Maar ach ’t is noch ieans gen jaaune

Of ’t giea wiear op ’t aaude speur

D’ieane mak’ke d’eauwr te schaaune

Dat die maorne noch wiea ien vleur

[22]

Ja, ik leeuw wol vast dat völe

Wenstje en ja wietet net,

Scheun ’t wol van har lippen röle

Jo zesset maar Jao mien het net

Ken men dat zö gauw verjette

Wat uns öine mule zei:

Wil er toch wat mair op lette,

Vreuânen as ’k jemm’ bidde mei.

En dat rochjen van een ewr,

Star lak en brak tö loäzen

Elk bescheaüw hem zollem Jewr,

Dat zue wat botter woäze

En Jezus zei uus aaik: wie zille

En ewr gen kwaaid oon dwaan

Maar krekt zö as wie ’t zollem wille,

Zö maöt wie ’t n’eâur aaik jaan;

Kom lieat uus dan mooi ’t Neiaje jiear,

En botter paaid betrede,

Dan waaundelje wie mooi pleiziear

En elk is dan tö vrede.

As elk dat paaid guëd haauwde ken

En komt disz dei veur uus dan wiear,

Dan reupt elk neâur mooi bliedschap to

„Gelok en zegen ien ’t Neiajiear.”

OON DEN LOAZER.

’t Is aaiste ien uus oine spraak,

Verscheunje dus den dichter;

Want zeker dacht hie het wat vaak,

’t Wet botter en aaik ligter.

Wil mie dus vut geen straf op lesse,

As ’t somtieds net to loazen wiea

Want ’k ken ’t jemm’ wol mooi wiearheid sesse,

’k Wiea blied, dat ik het zö viear hiea.—

[23]


1Sedert 1853 bezit het eiland twee vuurtorens. De eerste staat N. N. W. van de kerk; de andere N. W. ten W. van daar. Beiden zijn 103 voeten hoog. De eerste staat op het vlakke land, de andere op eene duin. Bij heldere lucht zijn dezelve op eenen afstand 5 mijlen in zee zigtbaar. Er branden staande lichten in van de 2e klasse.

2Zie beneden op bladz. 23.

3De kunstmatige zeeweringen op dit eiland bestaan in dijken, wier buitenzijden beschoten zijn met opstaande planken of schrooten, die bevestigd zijn aan strekkende balken, welke ondersteund worden door ingeheide palen, die met eene tusschenruimte van 1½ à 2 voet langs den geheelen dijk staan.

4Tegenwoordig telt men onder de bevolking 21 kapiteins, wier schepen hier—en 25, wier schepen elders te huis behooren.—

5De eerste Januarij.

EXTRACT UIT DE:

Verdediginge van het Vrij
eygen gekogte Regt van Civile
en Criminele Justitie, over
de Heerlijkheid Schiermonnikoog
.—

„Onder alle volkeren van Europa Frieslandt geroemt werdende, te leven na de Roomsche Keizerlijke Wetten, en hare Land-regten en Statuten soo veel doenlijk conform deselve, volgens het goedvinden van Albert Hertog van Saxen, in den Jare 1499 in train gebragt, als noch in heilige Observantie zijnde, soo is het seer te verwonderen, dat men aldaar over een eijgen vrij gekogt Regt moet disputeren, ende wel over een regt van een stuk goed eertijds soo seer veragt, ende dat nooit het geringste gedeelte van die Provincie is geweest:

„Want, wanneer de Heerlijkheit van Schiermonnikoog nog in den eigendom van de Heeren Staten van Frieslandt was, en onder de Domainen van die Provincie behoorde, bestonde het alleen in eenige weinige visschers hutten, die van arme menschen wierden bewoont, sig met visschen generende, en jaarlijks voor de Provincie van Frieslandt niet meer opbragte dan seven â acht honderd Car. guldens, als geblijken kan uit de rekeningen der Domainen van die tijdt.”

„Ook wierde het doen ter tijdt door de Heeren Staten, als behorende aan den eijgendom van de provincie, jure dominii bestierd, sonder dat vereischt wierde eenig ander Hoog-Geregte, omme haar in de administratie van de civile [24]en criminele Justitie te adsisteren, ’t welk ook van geen geregte hoe hoog konde gepretendeert worden, ten ware het specialijk van de Heeren Eygenaars was gedemandeert, dat nooit geschiet is…… gelijk ook op te maken is uijt de Staats-Regeringe” van Friesland, „als bestaande uijt vier Quartieren, onder geen van welke Schiermonnikoog behoort,” of waarvan althans geene melding is gemaakt1.

„De reden waarom deselve daarbuijten is gelaten, is ogenschijnlijk dese, namentlijk de inconvenientie ten respecte van de verafgelegentheit, welke ondragelijke kosten voor dese arme visschers soude veroorsaken, ja boven haar vermogen gaan; of de kleijne aangelegentheit, om dat geen part of deel was van de Provincie, veel min ijets in de Staatsregeringe van Frieslandt te seggen hadde; of omdat het getal der Inwoonders doen ter tijdt soo kleijn was, dat het gemakkelijk door het Neder-gerechte van die Heerlijkheit konde worde in ordre gehouden, soo niet, bij de Heeren Staten als Eijgenaars wel middel in handen was, om het Regt ter executie te stellen; of om de noodtsakelijkheit, dat het ten tijde, wanneer het sig onder de Provincie van Frieslandt begeven heeft, sodanig is geconvenieert, want de eerste bewoonders sijn van geboorte Sweden geweest, die sig aldaar hebben neergeset: Derhalven doen ter tijd niet hebbende behoort onder de Provincie van Frieslandt, ofte de civile en criminele Jurisdictie van het selve aan het Hoog-gerechte van die Provincie gedemandeert, soo is het seer vreemt, dat nu dien te neffens eenige gedagten gemaakt worden; althans de Eijgenaars van de Heerlijkheit Schiermonnikoog bevinden sig genoegsaam in staat schoon er nu wel hondert en vijftig huijsgesinnen meer sijn, als [25]ten tijde van de koop, om het Regt soo civil als crimineel sonder behulp van een ander Hoog-geregte te konnen administreren, in welke vrije administratie alsoo deselve geturbeert worden, is redelijk, dat sij, vermits de Jura met geen minder regt als de Landen gekogt hebben, ende door den koop tot haar patrimonieel goed behoren, ook dit haar vrij eijgen gekogt Regt defenderen; want sij besitten dese Heerlijkheit van Schiermonkoge, met alle deselve regten en præeminentien, uit welken hoofde ook de Eygenaars de lasten van de Jurisdictie moeten dragen,” al hetwelk ten koopbrief soo specifice staat uytgedrukt

„Dat de Heerlijkheid van Schiermonkoog met sulk een vrij eijgene civile en criminele Justitie verkogt is, behoeft niemant vreemt voor te komen, geconsidereert zijnde, dat het geschiet is op verzoek van Gecommitteerde Raden van Staaten, voorbehoudens den nooddwang uijt kragte van de reserve van Souverainiteit.”

„Soo heeft ook Ameland voormaals behoort ouder Frieslandt,”2 alsmede het Eyland de Bandt, dat Noordelijker lag3,—benevens de Heerlijkheid Visvliet welke voormaals door de Staten verkogt zijn, met het regt van civile en criminele Justitie,—„sonder dat het Hof van Frieslandt sig oijt of oijt met de Jurisdictie van dien gemoeijt heeft.—

„Aanmerkelijk is het, dat er geen een Dissentierende gevonden wort, of hij stelt vast en seker, dat aan de Heer Stachouwer Is Verkogt, ende in eygendom overgedragen de civile en criminele Jurisdictie, ook kan dat niet ontkent worden volgens de woorden van het Koop-brief en daar mede te doen en laten sulks een ijder met sijn vrij eijgen beoorlovet is.”[26]

„Waaromme ook geen uijtsonderinge van sodanige Jurisdictiën plaats kan hebben, gelijk verscheijdene criminele Sententien bij den Eijgenaar van Schiermonkoog sijn ter executie gesteld, selve die aan den lijve ginge, waar inne hij door niemant oijt ofte oijt is belet of geturbeert.”—

„Also in Frieslandt geen andere Geregten bekent sijn, als Hoge en Lage, soo is het een ontegenseggelijke waarheijdt, dat de Heeren Staten ten tijde van de koop geen andere Jurisdictie konnen geseijt worden gehadt te hebben, als die hoogste is, welk Hoog-geregte de selve aan den Heer Stachouwer.”—

„Immers kan niet ontkent worden, dat de Heeren Staten hebben verkogt het gene haar eijgen was, ende geensins, dat de selve met een tweede gemeen hadden, nog veel minder dat Regt, dat een ander, namentlijk de Ingesetenen van de Heerlijkheijt toebehoorde, alwaaromme de Heeren Staten, hebbende een Souveraine Jurisdictie, geen andere konnen verstaan worden verkogt te hebben, als die de hare was.—

„Hier tegens kan niets ingebragt worden, want de Eijgenaars van de Heerlijkheijt Schiermonkoge sijn door de koop geworden ware Eijgenaars, soo van de Landen, als van de Regten, enz. sonder eenige conditie, bepalinge of reserve, gelijk de selve Eijgenaars in hare Deductie, aan de Heeren Staten van Frieslandt den 25 Februari 1737 gepresenteert, hebben aangetoont.

„Daarom is men geheel het spoor bijster, wanneer men de Heer van Schiermonkoog, als Eijgenaar van de civile en criminele Justitie van die Heerlijkheit, nogtans wat haar personen en patrimonieel goedt, selfs die soo vrij gekogte Heerlijkheid belangt, subject stelt onder de Hove van Frieslandt.—[27]

„De Heerlijkheit van Schiermonkoog is niet bekent, dat oijt aan de Provincie van Frieslandt vast, of een gedeelte van dien geweest is, maar sedert immemoriale tijdt daarvan afgescheiden door de Lauwer-Stroom en alsoo twee afsonderlijke Heerlijkheden, ten minste was het soo al omtrent der Franke wederkomste bij de overwateringe van de dartiende eeuwe, volgens getuigenisse van Menso Alting, wanneer men nog in de Provincie van Frieslandt van geen Hof van Justitie wiste, want dat is eerst opgeregt in den Jare 1499, door Albert Hertog van Saxen, alleen over Oostergoo en Westergoo, bestaande in ses Raden uijt Oostergoo en vier uijt Westergoo, benevens Hessel Martena als der Vorsten Cancellier, om uijt de naam van die Vorst te vonnissen, welk Hof door sijn Soon Georg in den Jare 1504 nader is bevestigt, en de Cancellarije binnen Leeuwarden gelegt4.

„De woorden in den koopbrief vermelt, ende bij gevolge van dien aan de Generale Unie, expliceren genoegsaam wat Souverainiteit de Heeren verkoopers gereserveert hebben, namentlijk sodanige, die haar de magt en autoriteit gaf, om dese Heerlijkheit van Schiermonkoog te doen verblijven onder de Generale Unie, of onder sodanige aliantie, als de selve namaals verstonden; want voor de verkopinge als een geassocieerde Heerlijkheit mede begrepen onder de Generale Unie, was het in de magt niet van de Heeren Staten, sonder præjudicie deselve behalven dese reserve te verkopen.—

„Wat aangaat de comporatie van de Geregtigheden van het Hof van Hollandt ende de Heerlijkheden, in die Provincie gelegen, met het Regt van het Hof van Frieslandt, [28]en het Regt van de Heer van Schiermonkoog, kan in dezen geen de minste applicatie hebben, van wegens het over groot verschil dat tusschen die beide is, namentlijk om dat de Hollandsche Heerlijkheden, leggen in die Provintie, en wel het grootste gedeelte van het Graafschap uijtmaken, als ook omdat die Heerlijkheden verkogt worden als feudale goederen met submissie van den Hove en Hoogen Raad, waar nog bij gevoegt moet worden, dat het met eene speciale expressie is uijtgedrukt in de Instructie van het Hof van Hollandt van den 20 Augusti 1531, Art. 7, 8 en 12, en bij de alteratie van eenige Articulen van de Instructie van den Leen-Hove van Hollant van den 2 Maij 1525, wort de Jurisdictie uijtgedrukt te sijn, over Heerlijkheden, hoge en lage, begraven Huijsen, Sloten of Jurisdictien, soo ook in de Ordonnantie van de Criminele Justitie van Konink Philip Anno 1570, Art. 14 en veele volgende: Waar vint men van dit alles de minste schijn in Frieslandt ten resspecte van de Heerlijkheit Schiermonkoog? ende om den onkundige nog verder op de regte weg te helpen, is werelt-kundig, dat de Eijgenaars van Heerlijkheden in Hollandt leden sijn van die Provintie, die het Hof van Hollandt als Opper-regters over haar hebben verkoren; men zie maar eens het accoord tusschen Hollandt en Zeelandt van den 8 November 1576, en verdrag van den 13 Augusti 1587, bestaande de geheele Staats-regeringe van Hollandt uit Heerlijkheden en Steden.

„Wat belangt de verscheidene gevallen van sententien, appoinchementen, citatien en exploicten, met vrijwillige toelatinge geaccordeert of sonder de selve geschiet, geven niet te kennen, dat het Hof van Frieslandt het Opper-gerigte heeft, over de Heerlijkheid Schiermonkoog.[29]

„De eigenaars van Schiermonkoog weten, dat hare voorsaten tot drie verscheidene tijden sig nopens dit poinct (in contradictorio) hebben laten horen, eens in den jare 1648 den 4 Julij, wanneer het finaal appoinctement was: sal sig desen aangaande hebben te addresseren aan de Heer van de Heerlijkheit;—wederom in den Jare 1691, het Hof van Frieslandt Brieven van compusorien hebbende verleent, heeft den Eijgenaar van de Heerlijkheit van Schiermonkoog bij Exceptie sijn Regt aangetoont en gedeserdeert, welke exceptie tot nog toe niet afgedaan sijnde, hebben de verleende brieven van compulsorien geen effect gehadt: In den voorgaanden Jare wierden wederom brieven van compulsorien versogt, wanneer bij rescriptie de Eijgenaars van Schiermonkoog wederom haar vrij eijgen gekogt regt van civile en criminele Justitie hebben bewaart, ende is op den 8 October 1736 verstaan geen apel plaats te hebben, gelijk ook het versaak van compulsorien afgeslagen, dese drie gevallen sijn door het Hof van Frieslandt zelfs soo verstaan, en verstrekken alsoo als drie onwraakbare getuigen, van het regt van de Heerlijkheit Schiermonkoog enz.”


Dit stuk waaraan een gedrukt jaartal ontbreekt, is aldus onderschreven:

„Uijt naam en order van de
Eijgenaars van de Heerlijkheit
Schiermonkoog.”

(get.) S. ACRONIUS.

Bij of onder deze naamteekening staat geschreven: 1738.[30]


1

Instructie van het Hof van Frieslandt van den 10 Maij 1597, Art. 24.
Instructie
,,
van
,,
het
,,
Hof
,,
van
,,
Frieslandt
,,
van
,,
den
,,
28 Oct. 1637, Art. 28.

2Volgens erkentenisse van F. D. v. Camminga in Vind-Secund-Amel.

3Te zien bij Winsemius.

4Winsem. Chronijk, Schotanus Friessche Historiën op die Jaren, Hub. Hist. Civ. P. 2, L. 1, Sect. 3, Cap. 10.

VERKLARING DER TEEKENS VOORKOMENDE OP HET KAARTJE VAN SCHIERMONNIKOOG.

VERKLARING.

  • aaa. Oude vervallen Dijk, na 1825 niet weer hersteld.
  • bb. Slenk.
  • c. Rijweg.
  • d. Oude Rijweg.
  • e. Vierhuizen.
  • f. Molen.
  • g. Voorstreek.
  • h. Middelstreek.
  • i. Lange Streek.
  • k. Kerk.
  • l. School.
  • m. Reddingbootshuisje.
  • n. Pastorie.
  • o. De Oude Burg.
  • p. Zevenhuizen.
  • qq. Aardappelakkers.
  • rr. Tuinen.
  • ss. Lichttorens.

Colofon

Beschikbaarheid

Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op www.gutenberg.org.

Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctie team op www.pgdp.net.

Codering

Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van dit boek.

De kaart in dit boek ontbreekt in de beschikbare scans, en daarmee in deze editie. Personen met toegang tot dit werk wordt vriendelijk verzocht scans hiervan ter beschikking te stellen aan Project Gutenberg.

Documentgeschiedenis

  • 2013-11-15 Begonnen.

Externe Referenties

Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links voor u niet werken.

Verbeteringen

De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:

Bladzijde Bron Verbetering
8 Kersnacht Kerstnacht
10 de eigendommen zijn het eigendom is
14 Schiermonikoog [Verwijderd]
17 wachte wachtte
End of the Project Gutenberg EBook of Het Eiland Schiermonnikoog en Zijne
Bewoners, by Francis Allan

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET EILAND SCHIERMONNIKOOG ***


Produced by eroen Hellingman and the Online Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
Gutenberg (This book was produced from scanned images of
public domain material from the Google Print project.)


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License available with this file or online at
  www.gutenberg.org/license.


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation information page at www.gutenberg.org


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at 809
North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887.  Email
contact links and up to date contact information can be found at the
Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org

Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit www.gutenberg.org/donate

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations.
To donate, please visit:  www.gutenberg.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For forty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.


We denken dat u deze pagina’s en aanbiedingen ook leuk vindt:

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *