1873 – Schetsen uit Zeeland

In de herberg te Vrouwepolder. 1875

In de herberg te Vrouwepolder. 1875

Even als de zeeuwsche eilanden, door ligging en geaardheid van bevolking, den geleidelijken overgang vormen tusschen Holland en Vlaanderen, zoo is ook het zeeuwsch een overgang, een middenterm, tusschen het hollandsch en het vlaamsch, nu eens meer naar het eene, dan meer naar het andere zweemende, naar gelang van de meer noordelijke of zuidelijke ligging. Een Hollander, die zeeuwsche boeren met elkander [270]hoort spreken, zal in den beginne zeer veel moeite hebben om hen te verstaan: niet zoozeer, omdat zij woorden gebruiken, die hem vreemd zijn,—want het getal der uitsluitend zeeuwsche woorden is niet zoo bijzonder groot;—maar om de eigenaardige wijze, waarop zij de woorden uitspreken. De Zeeuwen laten namelijk de woorden zooveel mogelijk in elkander vloeien, en spreken op een zeer bijzonderen, half zingenden toon, die eenigermate herinnert aan het dialekt der bewoners van de hollandsche zeedorpen, maar toch geheel anders klinkt.

Een der meest kenmerkende eigenaardigheden van de zeeuwsche tongvallen, die natuurlijk niet overal hetzelfde klinken, is het niet uitspreken van de letter h. De meeste echte, ouderwetsche Zeeuwen, vooral ten platten lande en in de kleinere steden, spreken de h letterlijk nooit uit, en zouden dit waarschijnlijk ook niet kunnen. Een oude eenvoudige zeeuwsche boer beschreef mij eens de letter h als de groote a, en kon het, ondanks zijne wanhopige pogingen om dien vreeselijken klank uit te spreken, niet verder brengen dan tot een ch-klank. Geregeld hoort ge dan ook de Zeeuwen, in onderling gesprek, gewagen van uus, and, ebben, oornblazer en dergelijke, met trouwe weglating, altijd en overal, van die fatale h. Het meest komische is echter, wanneer pedante, ongeletterde Zeeuwen op hunne manier mooi willende spreken, zich inspannen om de h toch uit te brengen, en die dan plaatsen voor woorden, waar zij niet behoort. Zoo zullen zij u verzekeren, dat er de heer van de eeren mee gemoeid is; of wel u spreken van de hengelen in den emel en de haren op den hakker. Ook zal het eener hollandsche huisvrouw niet zoo gemakkelijk vallen, als zij, op de vraag aan haar zeeuwsche meid, of deze het kruideniersboekje ook gezien heeft, ten antwoord krijgt: ’k et ni-j-at, zoo aanstonds te begrijpen, dat deze snel achtereen gesproken woorden beteekenen: ik heb het niet gehad.

Verder spreken de Zeeuwen, evenals de Friezen, de Vlamingen en andere nederlandsche stammen, de hollandsche ui als u en de ij als lange i uit, schoon ook met eenige afwijkingen. Huis wordt huus of eigenlijk uus; tuin wordt tuun; kuif, kuuf; lijf, liif: vijf daarentegen niet fiif, als in het friesch, maar vuuf; pijp, niet piip, maar pupe, wat niet zeer fraai klinkt. Evenmin kunnen hollandsche ooren behagen scheppen in de uitspraak van de a, die doorgaans als een zware oa, of wel, in andere streken van Zeeland, als blatende ae klinkt. Daarentegen maken de Zeeuwen zeer duidelijk onderscheid tusschen de zachtlange en de scherplange o en e, welke laatsten zij als tweeklanken uitspreken: bij voorbeeld twèë. Deze eigenaardigheid draagt veel bij tot de vloeiende zangerigheid der taal, die, hoe vreemd en ongewoon somwijlen, volstrekt niet onbehagelijk klinkt.

Boven zeide ik reeds, dat, voor zoover ik daarover oordeelen kan althans, het getal uitsluitend zeeuwsche woorden, die in andere nederlandsche dialekten niet gevonden worden, zeer beperkt is, beperkter althans dan een vreemdeling op het eerste gehoor wel meenen zou, omdat zeer bekende woorden dikwijls door de uitspraak en den eigenaardigen tongslag moeilijk te herkennen zijn. Zulke eigenaardig zeeuwsche woorden, die ge zonder verklaring niet begrijpen kunt, zijn bij voorbeeld: guus, guês, kind, kinderen; kelf, zindelijk; puutjes, kinderhandjes; daken, aanstonds. Zeeuwsch, meen ik, is ook het eigenaardig gebruik van het woord ongevoelig, in uitdrukkingen als deze: i was d’r wàt ongevoelig over, hetgeen beteekent, hij was er zeer gevoelig over, hij was er zeer door geërgerd. Op Zuid-Beveland, dat zich in menig opzicht, vooral door het sterke vlaamsche element in zijn dialekt, van de andere zeeuwsche eilanden onderscheidt, kunt ge iemand zijn spijt over iets hooren betuigen met de uitdrukking: ik ben er broaf ongevoelig over.

Woorden als puut voor kikvorsch, weeg voor houten wand, bepaaldelijk eener schuur, stute voor boterham, kuus voor zuiver, zindelijk, vele (vedel) voor viool, zijn niet alleen zeeuwsch, maar zijn ook in Vlaanderen en in sommige provinciën van ons vaderland algemeen in gebruik. Vreemder schijnt mij de uitdrukking kachel voor veulen; misschien is dit woord met guil, gaul, paard, verwant.

Om den lezer een denkbeeld te geven van de eigenaardige zeeuwsche taal, weet ik niet beter te doen dan uit het welbekende Dialecticon van den heer Winkler de gelijkenis over te nemen van den verloren zoon, en wel in den tongval van het platte land van Zuid-Beveland, waar het oud-zeeuwsche dialect zich misschien nog het best in stand heeft gehouden. Zij luidt aldus.

Dir was is ’n man, die twèë zeuns a’.

En den jongsten (op Walcheren zegt men joenksten) van ulder (hen, elders in Zeeland hulli) zei tegen z’n voader: voader, gee miin m’n possie van ’t goed, da’ m’n toekomt. En i verdèëlden ’t goed.

En ni lange naedien, a’ den jongsten zeune alles bi mekaore epakt a’, is ’n vort ereisd nir ’n land, varre van ier, en dir eit ’n al z’n goed deur ebrocht en i leefden baldadig.

En as ’n alles op eteerd a’, kwam d’r in dat land ’n gròòten oengersnòòd, en i begost ok gebrek te liën.

En i giing èëne en i prezenteerden z’n zelven bi ’n boer van dat land, en die stierden ’m nir z’n land om de verkens te wachten (hoeden).

En i verlangden z’n buuk te vullen mit de verkenskost, mer gin mens gaf ze ’m.

En as ’n z’n ersens bi mekaore a’, zeit ’n bi z’n eigen: oe vee’ errebeiers van m’n voader ae d’r bròòd, en ik vergae ik van den oenger.

Ik za’ ik nir me voader toe gae, en ’k za’ tegen z’n zegge: voader! ’k ae zonde edae tegen den emel en tegen joe.

En ik bin ni mir wæærd om je zeune t’ èëten; mææk me mer gelike mit èën van j’n errebeiers.

En i stong op en i giing nir z’n voader. En as ’n d’r nog varre van dææn was, zag z’n voader ’m, en i kreeg innerlikken medeliën mit z’n, en i liep nir z’n toe, en i viel om z’n ales (hals), en i kost’ ’m.

En den zeune zei tegen z’n voader: voader! ’k ae zonde edae tegen den emel en tegen joe. En ik bin ni mir wæærd om je zeune t’ èëten.

Mer den voader zei tegen z’n knechs: æælt ier ’n [271]best pak kleeren, en lææt ’m dat an doeë, en geeft ’n riink an z’n anen (anden, handen) en schoenen an z’n voeten.

En briingt ’t vette kalf en slacht ’t; dan zu’ me ete en plazier ouë.

Want ier me zeune was dòòd, en i is weer levendig eworre; i was verlore en i is evonde. En ze begosten plazier t’ ouën.

En z’n ouste zeune was in ’t veld; en as ’n vrom (weerom) kwam en kort bi uus kwam, oorden i ’t geziing en gespriing.

En i riep èën van de knechs bi z’n, en i vroeg wat ’r omgiing.

En die zei tegen z’n: je broer is vrom ekomme, en je voader eit ’t gemaste kalf eslacht, uut blischap, dat ’n ’m wee’ gezond t’ uus ekregen eit.

Mer i wier kwææd, en i wou ni in uus komme. Toen giing z’n voader nir z’n toe, en i schooiden d’r om (drong er op aan).

Mer i zei tot antwoord tegen z’n voader: kiik! ik ae’ noe a’ zòò vee’ jæær voe’ j’ ewerkt, en ’k ae’ altiid edae da’ je me belast eit, en j’ eit me nooit is niks egeve, zelfs gin boksje voe’ m’ eslacht, om ok is mit m’n kammeraas plazier t’ ouen.

Mer noe die zeune van je t’uus ekommen is, die je goed mit oeren verkwanseld eit, noe ei je voe’ ziin ’t vette kalf eslacht.

En i zei tegen z’n: kind! ji bin altiid bi me, en al wat a’ ’k ae’, dat is ’t joeë.

Dir om b’ oorden ji ook blië te weze; want ier je broer was dòòd en i is wee’ levendig eworre; i was verlore en i is evonde.

Share

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *